Bo najważniejszy jest człowiek – te słowa powtarzano wielokrotnie podczas pierwszego Seminarium Instytucji Kultury jakie odbyło się w Muzeum w Wodzisławiu Śląskim w środę 4 listopada 2026 r. Spotkanie zgromadziło przedstawicieli muzeów, ośrodków kultury, organizacji społecznych, animatorów, edukatorów i ekspertów, stając się przestrzenią wymiany doświadczeń, prezentacji dobrych praktyk i refleksji nad przyszłością kultury lokalnej.
Na hasło seminarium „Sztuka, dziedzictwo i lokalna społeczność – nowe praktyki, doświadczenia, inspiracje” odpowiedzieli przedstawiciele instytucji kultury z całego regionu, którzy podzielili się swoimi doświadczeniami i zaprezentowali różnorodne praktyki promujące dziedzictwo i sztukę.
– Byli z nami muzealnicy, ludzie pracujący w instytucjach kultury, znawcy sztuki i nowoczesnych trendów w wystawiennictwie. Spotkanie było okazją, by zatrzymać się i świadomie spojrzeć wstecz na naszą codzienną pracę, a następnie wyciągnąć z niej wnioski. Tylko takie podejście pozwala świadomie projektować kolejne wydarzenia i działania oraz budować specyfikę instytucji – podkreśla Hanna Blokesz-Bacza, manager Muzeum w Wodzisławiu Śląskim.
Czy instytucja kultury może być czymś więcej niż miejscem przechowywania zbiorów, organizowania wystaw i wydarzeń? Jak sprawić, aby mieszkańcy nie byli jedynie odbiorcami oferty, ale jej współtwórcami? W jaki sposób opowiadać o przeszłości, aby miała znaczenie dla współczesnego człowieka? To pytania, które wyznaczały kierunek całego seminarium.
Spotkanie zorganizowano w ramach projektu „Pałac Dietrichsteinów jako Laboratorium Sztuki. Od pałacowych tradycji do współczesnej kreacji”, realizowanego w ramach programu rządowego „Edukacja kulturalna 2026”, ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
Instytucja kultury jako miejsce spotkania i współtworzenia
Seminarium otworzył Sławomir Kulpa, dyrektor Muzeum w Wodzisławiu Śląskim, który w wystąpieniu wprowadzającym podkreślił znaczenie dziedzictwa w tworzeniu oferty kulturalnej. To właśnie nasza historia może być odpowiedzią na to, czego poszukuje współczesny odbiorca kultury.
Pierwszym z zaproszonych gości był Marek Trojan, archeolog i muzealnik, adiunkt w Dziale Archeologii Muzeum Śląskiego w Katowicach. W wystąpieniu „Niewidzialne dziedzictwo odkrywane wspólnie. Doświadczenia z działań lokalnych Muzeum Śląskiego w ramach Europejskich Dni Archeologii” przedstawił przykłady działań, które pozwalają odkrywać przeszłość bezpośrednio w przestrzeni, w której żyją współcześni mieszkańcy.
Szczególnie interesującym przykładem były badania archeologiczne prowadzone w 2025 roku w Wojkowicach-Żychcicach, na terenie dawnej osady kultury przeworskiej z III–IV wieku. Dzięki współpracy z miejscowym ośrodkiem kultury w działania Muzeum Śląskiego włączono dzieci i młodzież z lokalnych szkół. Uczestnicy nie tylko poznawali tajniki archeologii podczas lekcji i warsztatów plenerowych, ale mogli również bezpośrednio uczestniczyć w pracach wykopaliskowych i odkrywać przeszłość swojej miejscowości.
Zaangażowanie mieszkańców przyniosło wymierne rezultaty. Nawiązane kontakty pozwoliły dotrzeć do cennych informacji i potwierdzić lokalizację cmentarzyska z wczesnej epoki żelaza.
Kolejnym przykładem były spacery archeologiczno-historyczne po Katowicach, zorganizowane w 2026 roku pod hasłem „Niewidzialne dziedzictwo”. Archeolodzy i profesjonalni przewodnicy opowiadali o miejscach, które na przestrzeni wieków zmieniły się nie do poznania oraz o stanowiskach archeologicznych, które nie zachowały się w dzisiejszym krajobrazie miasta. Szczególnie ważne okazało się zaangażowanie seniorów.
Wystąpienie pokazało, że dziedzictwo nie musi być widoczne, aby miało znaczenie. Czasami jego odkrywanie wymaga przede wszystkim wiedzy, uważności i współpracy z ludźmi, którzy najlepiej znają swoją okolicę.
Kiedy mieszkańcy przejmują odpowiedzialność za kulturę
O tym, jak budować instytucję kultury zakorzenioną w lokalnej społeczności, opowiedziała Agnieszka Janczewska ze Stowarzyszenia Działań Lokalnych Spichlerz. Jej wystąpienie „Jak uszyć miejsce na miarę lokalności” było prezentacją doświadczeń Czernicy, gdzie od lat rozwijany jest szczególny model współpracy mieszkańców i instytucji kultury.
Prelegentka przedstawiła historię powstania Stowarzyszenia Spichlerz, jego działań na rzecz lokalnego dziedzictwa oraz procesu, który doprowadził do powierzenia organizacji zarządzania samorządową instytucją kultury.
To rozwiązanie wyróżnia się na tle tradycyjnych modeli organizacyjnych – zarządzanie instytucją powierzono stowarzyszeniu, a nie dyrektorowi. W praktyce oznacza to wspólne podejmowanie decyzji, dzielenie odpowiedzialności i tworzenie przestrzeni odpowiadającej na potrzeby mieszkańców.
Agnieszka Janczewska zwróciła uwagę, że oddanie instytucji w ręce społeczności nie jest jednorazowym aktem, ale początkiem długotrwałego procesu. Wymaga codziennej pracy, budowania zaufania, prowadzenia rozmów, negocjowania i godzenia różnych oczekiwań. Najważniejszym rezultatem jest jednak poczucie sprawczości mieszkańców, którzy przestają być wyłącznie odbiorcami działań kulturalnych, a stają się współodpowiedzialni za miejsce, jego ofertę i przyszłość.
Muzeum wobec trudnej historii i współczesnych problemów
Kolejne wystąpienie dr Ewy Mackiewicz dyrektorki Muzeum Hutnictwa Cynku „Walcownia” w Katowicach, dotyczyło odpowiedzialności instytucji eksperckich za opowiadanie o trudnym dziedzictwie. Prezentacja zatytułowana „Ołowiane dzieci – czy prawda wisi w powietrzu” nawiązywała do medialnego zainteresowania historią zachorowań na ołowicę na Górnym Śląsku.
Punktem wyjścia stał się serial „Ołowiane dzieci”, który ponownie skierował uwagę opinii publicznej na problem zatrucia ołowiem i jego społeczne konsekwencje. D Mackiewicz zwróciła uwagę na różnice między narracją produkcji telewizyjnej, a ustaleniami historycznymi i naukowymi. Wskazała między innymi na zniekształcenia dotyczące roli prof. Bożeny Hager-Małeckiej, przedstawienia działań Służby Bezpieczeństwa oraz obrazu śląskiej społeczności.
– Doświadczenia Muzeum Hutnictwa Cynku „Walcownia” pokazały, jak ważną rolę może odgrywać instytucja kultury w porządkowaniu debaty publicznej. W ramach cyklu „Śląskie Konteksty” muzeum stworzyło przestrzeń do rozmowy nie tylko o przeszłości, lecz także o jej współczesnych konsekwencjach, problemach środowiskowych, zagrożeniach i profilaktyce – mówi dr Ewa Mackiewicz.
Ważnym wnioskiem było podkreślenie, że odbiorcy oczekują od muzeów nie tylko atrakcyjnej opowieści, ale również rzetelnej, zweryfikowanej wiedzy. Instytucja ekspercka może stać się miejscem, w którym trudne tematy są podejmowane odpowiedzialnie, bez uproszczeń i sensacyjności.
Teatr, który łączy pokolenia i odkrywa lokalną tożsamość
O niezwykłym potencjale działań teatralnych opowiedziała Paulina Pierchała z Fundacji Teatr SAFO i Rydułtowskiego Centrum Kultury „Feniks”. Jej prezentacja „Rydułtowskie Wesele” i „92 dni” – tworzenie widowisk teatralnych z lokalną społecznością pokazała, jak sztuka sceniczna może stać się narzędziem edukacji regionalnej, integracji i budowania więzi.
Teatr SAFO od kilku lat realizuje projekty, w których obok stałego zespołu aktorskiego występują mieszkańcy powiatu rybnickiego i wodzisławskiego. Szczególne miejsce zajmują dwa widowiska.
Pierwsze z nich, plenerowe „92 dni”, opowiada o przejęciu rydułtowskiej kopalni przez koncern Hermann Göring Werke i historii pięciu filii obozu Auschwitz-Birkenau działających przy kopalni. Drugie, „Rydułtowskie Wesele”, to międzypokoleniowe widowisko z udziałem ponad 40 aktorów i muzyków, inspirowane dramatem Stanisława Wyspiańskiego, ale przetworzone przez pryzmat śląskiej historii, gwary, tradycji i doświadczeń mieszkańców.
Oba projekty wymagają wielomiesięcznego zaangażowania uczestników, którzy rozwijają umiejętności aktorskie, uczą się współpracy, poznają materiały historyczne i wspólnie odkrywają przeszłość swojego regionu.
– Efekty wykraczają daleko poza sam spektakl. Projekty pozwoliły odkryć artystyczny potencjał osób, które wcześniej nie miały doświadczenia scenicznego, stworzyły środowisko sympatyków teatru i instytucji oraz przyczyniły się do rozwoju wolontariatu. Teatr stał się w ten sposób miejscem spotkania, edukacji i współtworzenia lokalnej kultury – podkreślała Paulina Pierchała.
Żywa pamięć i sztuka jako narzędzie budowania więzi
Ważnym punktem programu było również wystąpienie Moniki Mrozek, lokalnej działaczki społecznej, animatorki kultury i popularyzatorki dziedzictwa oraz tożsamości Górnego Śląska. Tematem jej prezentacji była „Żywa pamięć. Współczesne sposoby pracy ze sztuką, dziedzictwem i lokalną społecznością”.
W centrum tego zagadnienia znalazło się współczesne rozumienie pamięci i dziedzictwa jako wartości, które nie powinny pozostawać wyłącznie w sferze historycznych opracowań czy muzealnych ekspozycji. Istotne jest ich aktywne przywoływanie, interpretowanie i przekazywanie kolejnym pokoleniom.
Tradycja w nowej odsłonie – od stroju ludowego do współczesnej mody
O tym, że dziedzictwo może być źródłem inspiracji dla współczesnych twórców, przekonywała Krystyna Pieronkiewicz-Pieczko, kierownik Działu Etnografii Muzeum Śląskiego w Katowicach. Wystąpienie „Etnoalternatywa. Nowe spojrzenie na modę ludową. Jak tradycja staje się tworzywem współczesności” poświęcone było jednej z najgłośniejszych wystaw ostatnich lat, prezentowanej w Muzeum Śląskim od maja 2025 do kwietnia 2026 roku.
Projekt powstał w odpowiedzi na rosnące zainteresowanie śląskim strojem ludowym, szczególnie wśród młodego pokolenia, przy jednoczesnym stopniowym zaniku wielu autentycznych form tradycyjnego ubioru.
Zamiast ograniczać się do prezentacji historycznych kostiumów, kuratorki wystawy postawiły na dialog pomiędzy tradycją a współczesnością. Śląskie stroje ludowe stały się inspiracją dla projektantki mody, która stworzyła nowoczesne projekty odwołujące się do bogactwa form, kolorów i estetyki regionalnych ubiorów.
Prelegentka opowiedziała o etapach przygotowania ekspozycji, współpracy muzealniczek, badaczek dziedzictwa i projektantki oraz o otwartej formule wystawy, umożliwiającej jej dalsze współtworzenie w nowych odsłonach.
Istotnym wątkiem była również edukacja i świadome podejście do ekologii. Tradycyjny ubiór może bowiem inspirować nie tylko współczesną modę, ale również refleksję nad jakością, trwałością i odpowiedzialnym projektowaniem. Wystawa została doceniona licznymi nagrodami, w tym Nagrodą Marszałka Województwa Śląskiego oraz wyróżnieniem w konkursie na Muzealną Książkę Roku 2025.
Edukacja regionalna, która angażuje i pozwala doświadczać
O sposobach przekazywania tradycji najmłodszym i dorosłym opowiedziała Zuzanna Kalka z Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie”. Jej wystąpienie „Tradycje Beskidu Śląskiego w edukacji regionalnej na przykładzie wybranych inicjatyw Muzeum Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie” koncentrowało się na praktycznych metodach popularyzacji dziedzictwa kulturowego.
Przedstawione przykłady lekcji muzealnych i warsztatów pokazały, że skuteczna edukacja regionalna nie musi ograniczać się do przekazywania informacji. Jej siłą jest bezpośredni kontakt z tradycją, możliwość działania, doświadczania i samodzielnego odkrywania dawnych zwyczajów oraz umiejętności.
Szczególnie ważne jest dostosowanie metod pracy do różnych grup odbiorców – dzieci, młodzieży i dorosłych. Dzięki temu skansen staje się miejscem, w którym dziedzictwo Beskidu Śląskiego można poznawać w sposób angażujący, atrakcyjny i odpowiadający współczesnym potrzebom edukacyjnym.
Nowe myślenie o wystawie
Do kwestii współczesnego projektowania wystaw nawiązał natomiast Michał Wysocki, doradca programowy specjalizujący się w tworzeniu koncepcji i scenariuszy ekspozycji muzealnych oraz wspieraniu instytucji w procesach rozwoju i modernizacji. W swoim wystąpieniu „Trendy wystawiennicze w polskim muzealnictwie po 2004 r. a pytanie o formuły dla muzeum lokalnego” zwrócił uwagę na przemiany, jakie zaszły w polskim muzealnictwie po 2004 roku oraz na wyzwania stojące przed mniejszymi instytucjami.
Ważnym punktem odniesienia było pytanie o odbiorcę. Muzeum nie powinno koncentrować się wyłącznie na tym, co chce pokazać, ale przede wszystkim na tym, do kogo kieruje swoją opowieść i jaki efekt chce osiągnąć.
Wystawa może być czymś znacznie więcej niż prezentacją obiektów. Może tworzyć przestrzeń dialogu, budować więzi społeczne, skłaniać do refleksji i inspirować do samodzielnego myślenia. To szczególnie istotne w przypadku muzeów lokalnych, które dysponując często ograniczonymi zasobami, mają jednocześnie wyjątkową możliwość budowania bezpośrednich relacji ze swoją społecznością.
W programie znalazł się również temat wykorzystania narzędzi informatycznych w działalności muzeów. O tym jak aplikacje takie jak Ekspozeo mogą wspierać instytucje kultury w tworzeniu wystaw i realizacji wydarzeń kulturalnych opowiedział Michał Wysocki w zastępstwie za Franciszka Pacewicza i Beatę Stankiewicz z portalu MuzeON.
Muzeum w relacji – dostępność, empatia i partycypacja
Anna Grabowska-Rogus, kustoszka, historyczka i edukatorka związana z Muzeum im. o. Emila Drobnego w Rybniku, zaprezentowała wystąpienie „Muzeum w relacji. Partycypacyjne praktyki edukacyjne wokół sztuki i dziedzictwa”.
Na przykładzie programów edukacyjnych realizowanych w latach 2024–2026 przedstawiła model pracy łączący sztukę współczesną, lokalne dziedzictwo, aktywne uczestnictwo odbiorców i współpracę międzyinstytucjonalną.
Szczególną uwagę poświęciła dostępności edukacji muzealnej oraz wykorzystaniu sztuki i dziedzictwa do podejmowania aktualnych zagadnień społecznych. Przedstawione inicjatywy rozwijały empatię, pomagały przełamywać stereotypy i uwrażliwiały na doświadczenia osób z niepełnosprawnościami oraz osób doświadczających kryzysów psychicznych.
Ważnym przesłaniem wystąpienia było przekonanie, że muzeum powinno być miejscem otwartym na różnorodne potrzeby i doświadczenia. Dostępność nie oznacza jedynie likwidowania barier architektonicznych. To również sposób komunikowania się, przygotowywania oferty, budowania relacji i tworzenia warunków do aktywnego uczestnictwa.
Muzeum, które słucha swoich odbiorców i zaprasza ich do współtworzenia działań, może stać się ważnym elementem lokalnej sieci wsparcia, integracji i edukacji.
Sztuka jako przestrzeń świadomego zaangażowania
Kolejną perspektywę przedstawiła Anna Niemczycka-Gottfried, promotorka sztuki, znawczyni rynku sztuki i założycielka portalu Rynekisztuka.pl. Jej wystąpienie „Rynek sztuki w Polsce” przybliżało zagadnienia związane z funkcjonowaniem rynku sztuki oraz miejscem artystów, kolekcjonerów i odbiorców w jego strukturze.
Prelegentka od lat łączy działalność promocyjną z edukacją i upowszechnianiem wiedzy o polskim rynku sztuki. Pokazuje, że sztuka to nie tylko wartość historyczna i kulturowa, ale również przestrzeń świadomego zaangażowania, wspierania twórców i rozwijania kolekcjonerstwa.
Anna Niemczycka-Gottfried opowiedziała o kulisach polskiego rynku sztuki. Kto właściwie ustala cenę dzieł sztuki i jak duży wpływ na taką wycenę ma wystawa w lokalnym muzeum. To często ona jest pierwszym krokiem w artystycznej drodze twócy, którego twórczość została w ten sposób zauważona, potwierdzona i zdokumentowana.
Kultura, która nie kończy się na murach instytucji
Listopadowe seminarium w Pałacu Dietrichsteinów było spotkaniem różnych perspektyw, doświadczeń i środowisk. Prelegenci pokazali, że współczesne instytucje kultury mogą działać na wiele sposobów: angażować mieszkańców w odkrywanie historii, oddawać im współodpowiedzialność za lokalne miejsca, wykorzystywać teatr do budowania wspólnoty, konfrontować medialne opowieści z wiedzą naukową, twórczo interpretować tradycję, rozwijać edukację regionalną i przełamywać bariery w dostępie do kultury.
Wspólnym mianownikiem tych działań jest człowiek – jego doświadczenia, potrzeby, pamięć i możliwość aktywnego uczestnictwa.
Istotne jest również spojrzenie na dziedzictwo jako na zasób, który nie powinien pozostawać zamknięty w przeszłości. Może być inspiracją dla współczesnej sztuki, narzędziem edukacji, punktem wyjścia do rozmowy o aktualnych problemach i fundamentem budowania lokalnej tożsamości.
Dla Muzeum w Wodzisławiu Śląskim spotkanie było także okazją do realizacji jednego z ważnych założeń projektu „Pałac Dietrichsteinów jako Laboratorium Sztuki” – stworzenia przestrzeni wymiany myśli i doświadczeń pomiędzy przedstawicielami różnych dziedzin kultury oraz pokazania, że historyczne wnętrza pałacu mogą być miejscem żywego dialogu o współczesności.
Bo kultura blisko ludzi zaczyna się od otwartości na drugiego człowieka. A instytucja kultury staje się naprawdę ważna nie tylko wtedy, gdy zaprasza do oglądania, słuchania i poznawania, ale również wtedy, gdy daje przestrzeń do współtworzenia.
Seminarium odbyło się w ramach projektu „Pałac Dietrichsteinów jako Laboratorium Sztuki. Od pałacowych tradycji do współczesnej kreacji”, realizowanego w programie „Edukacja kulturalna 2026” ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzwących z Funduszu Promocji Kultury.
